شماره تلفن تماس با ما

051-34227301

 

My title

تخت فولاد گورستانی آن سوی تاریخ

تخت فولاد گورستانی آن سوی تاریخ
تخت فولاد درکنار قبرستان بقیع مدینه، ابوطالب مکه و وادی السلام نجف اشرف از مهمترین و متبرک ترین مرقدهای جهان اسلام به شمار می رود.
تا آنجایی که برخی معتقدند تخت فولاد به واسطه قدمت و قبور متبرک آن، دومین گورستان جهان اسلام است، اما تخت فولاد کجاست؟ بیرون از دایره شهر و محدوده اصفهان ، بجز اندک محققان و پژوهشگران، شاید کمتر کسی بداند مکانی بانام تخت فولاد وجود دارد.
 این درحالی است که تخت فولاد بخوبی ظرفیت آن را دارد که به یکی از مقاصد گردشگری مذهبی ایران و تاریخ معماری اصفهان بدل شود، زیرا که تخت فولاد فقط یک قبرستان ساده قدیمی نیست. تاریخ مردان و زنان نامی اصفهان، ایران و جهان اسلام است. به گفته «حسین حمیدی» مدیر مجموعه مذهبی ـ تاریخی تخت فولاد، این مکان بخوبی ظرفیت آن را دارد که به عنوان یک مکان مذهبی به مردم کشور معرفی شود و حتی به اعتقاد برخی، فراتر از این به نظر می رسد. تخت فولاد به واسطه دارا بودن ویژگی های تاریخی و معماری ارزنده، در صورت معرفی درست می تواند در بخش جذب گردشگری فرهنگی خارجی نیز سهم داشته باشد. تخت فولاد دارای نزدیک به ۴۷ تکیه است که ۱۳ تکیه مربوط به دوره صفوی تا قاجار و ۳۴ تکیه نیز از زمان قاجار به بعد ساخته شده است. همچنین در سال های گذشته، مجموعه فرهنگی ـ مذهبی تخت فولاد، مراکز فرهنگی و موزه های متعددی دراین محدوده ساخته است مانند: کتابخانه ومجموعه باغ طوبی، موزه سنگ نبشته ها، موزه روزنامه نگاران و موزه عکس بزرگان علم و مذهب و هنر اصفهان. همچنین قرار است موزه معاد (برای نخستین بار در ایران) در این مجموعه ایجاد شود.
● تخت فولاد کجاست؟
در جنوب شرقی اصفهان محدوده ای به مساحت ۷۵ هکتار وجود دارد که از شمال به خیابان میر، از جنوب به خیابان سعادت آباد و محوطه دانشکده پرواز، از شرق به خیابان بهار و از غرب به خیابان مصلا می رسد. نام این منطقه با وجود دست اندازی ها، تخریب ها، ساخت وسازها وخیابان کشی هایی که از اوائل دهه ۳۰ شمسی به این سو کم کم در آن صورت گرفته هنوز تخت فولاد نام دارد. این فضا بویژه از بالای مناره های مصلای (در حال ساخت) اصفهان بخوبی دیده می شود. شاید تاکنون از بالا به هیچ گورستانی نگاه نکرده باشید. زیر پایتان تا چشم کار می کند سنگ قبر است و تکیه و.... مصلا که درست درون محدوده تخت فولاد قرار گرفته این امکان را به گردشگر می دهد که تجربه جدیدی در این زمینه کسب کند.
در کتاب های تاریخی، ازاین گورستان به نام های لسان الارض، بابا رکن الدین و تخت فولاد یاد شده است. وجه تسمیه آن هم ظاهراً به واسطه وجود عبادتگاه و قبر بابا فولاد حلوایی (متوفی به سال ۹۵۹ ه ق) در مرکز مخابرات فیض امروزی (یکی از بخش های تصرف شده تخت فولاد در سال های قبل) است. این در حالی است که پیشنیه تاریخی تخت فولاد به گواهی شواهد تاریخی و بقایای معماری که تا دهه قبل در لسان الارض(یکی از بخش های معروف تخت فولاد) موجود بوده به اوائل دوره اسلامی برمی گردد و به احتمال زیاد بخشی از محل سکنا گزینی قبل ازاسلام و صدر اسلام شهر تاریخی اصفهان بوده است. به همین واسطه دلایل دیگری را نیز در وجه تسمیه تخت فولاد یادآور شده اند مانند این که این قبرستان در گذشته تا کنار پل خواجو وسعت داشته (استفاده از سنگ قبر به جای سنگ های معمولی در قسمت هایی از پل این ادعا را قوت می بخشد) و قبل از ساخت پل خواجو، مردم برای رفت وآمد از تخته هایی استفاده می کرده اند که به فاصله روی سنگ هایی قرار گرفته بوده است. بر این اساس این منطقه تخته پل ها یا تخته پل لاد یعنی پلی که از تخته درست شده باشد، نام گرفته است (در فارسی لاد به معنای پل است). گفتنی است که هم اکنون در زبان مردم این مکان تخت فولاد تلفظ می شود.
● تخت فولاد قدمتی به آغاز خلقت
سابقه تاریخی تخت فولاد همانند نام آن با افسانه توأم است. آنچه قطعی و برپایه شواهد مستند تاریخی استوار است این که قدمت این محل دست کم به دوران آل بویه می رسد، اما در برخی روایات مانند کتاب ذکر اخبار اصفهان اثر حافظ ابونعیم به زمین لسان الارض(یکی از بخش های تخت فولاد) اشاره شده و آمده است که قدمت و اهمیت آن با خلقت انسان وزمین و آسمان شروع می شود. در واقع معنای تحت اللفظی آن هم زبان زمین است، اما یکی دیگر از مواردی که به پیشینه تاریخی و قدیمی این محل اشاره دارد، وجود قبر یوشع نبی(ع) از پیامبران در تکیه لسان الارض است. هر چند وجود قبر یوشع بن نوح، وصی حضرت موسی (ع) در فلسطین، احتمال وجود قبر این پیامبر را در لسان الارض وتخت فولاد تضعیف می کند، اما این احتمال وجود دارد که این مقبره به یکی از بزرگان و صالحان متعلق باشد. تا دو دهه قبل، لسان الارض با دیواری قدیمی محصور بود و در بعضی قسمت های آن به گفته کارشناسان آثار سبک دیلمی مشهود بوده است. در باقی قسمت های تخت فولاد نیز سنگ قبرهایی پیدا شده که به دهه ششم و هفتم هجری بر می گردد. همین موضوع مهر تأییدی است بر قدمت این گورستان. حتی در اقوال و اخبار آمده که در دوره سلجوقی دراین مکان بناهای مجلل موجود بوده وتخت فولاد جایگاه عبادت وزیارت عرفا بوده است. افرادی چون بابا رکن الدین و بابا فولاد که مقبره های هر دو این ها نیز همانجاست.
با این حال دوره رونق و گسترش این گورستان همانند سایر بخش ها و آثار شهر به سلسله صفویه باز می گردد. می گویند زمان شاه سلیمان صفوی محدوده تخت فولاد به حداکثر وسعت خودرسیده بود تا آنجا که در آن زمان دارای ۴۰۰ تکیه و خانقاه بوده است، اما از اواخر دوره صفوی بویژه اززمان شاه سلطان حسین، تخریب تکیه ها آغاز و در زمان حضور افغان ها در اصفهان این ناحیه خالی از سکنه شد.
در دوره قاجار هم تخت فولاد با افت و خیزهای فراوانی روبه رو بود، اما هیچ گاه به اوج خود بازنگشت.
اگرچه سازمان میراث فرهنگی در سال ۷۵ اقدام به ثبت این محدوده چندین هکتاری در فهرست آثار تاریخی کشور کرد اما تخریب ها و دست اندازی دراین مجموعه تاریخی ـ مذهبی از سال ها قبل آغاز شده بود.
● سرشناسان و بزرگان تخت فولاد
از تکایای مشهور تخت فولاد می توان به تکیه میرفندرسکی، سیدالعراقین، بختیاری ها، جهانگیر خان قشقایی، فاضل سراب، خوانساری، محمدباقر چارسوقی، شیخ مرتضی ریزی، ملک و گلزار اشاره کرد و از بزرگان و سرشناسان آرمیده نیز می توان به بابارکن الدین بنیادی، حکیم میرابوالقاسم فندرسکی، میرزا رفیع الدین نائینی، آقاحسن خوانساری، حکیم معارف، میرمحمد اسماعیل خاتون آبادی، سردار اسعد بختیاری، صمصام السلطنه، ملامحمد بن عبدالفتاح تنکابنی مشهور به فاضل سراب، آقاجمال خوانساری، بهاءالدین محمد اصفهان، میرزا عبدالباقی طبیب اصفهان، آقازین العابدین اشرف الکتاب اصفهانی، ملااسماعیل خواجویی، آقامحمد بیدآبادی، حکیم جهانگیرخان قشقایی، حاجیه خانم امین حسین شهناز و جلال الدین تاج اصفهانی (از هنرمندان موسیقی اصفهان)، داراب افسر بختیاری (شاعر برجسته بختیاری) میرزا تقی خان سرتیپ (روزنامه نگار و ادیب) و عطاء الله دهش(کسی که برای نخستین بار برق را وارد اصفهان کرد) اشاره کرد.
● یادمان تاریخی اصفهان منتشر شد
شرح گورستان تخت فولاداگرچه در کتاب های قدیمی آمده، اما به تازگی کتاب های مختلفی درباره تخت فولاد به چاپ رسیده، مانند کتاب «سیری در تاریخ تخت فولاد» اثر مصلح الدین مهدوی (نخستین کتاب)، تخت فولاد اثر سیداحمد عقیلی وتعدادی کتاب چاپ شده یا در دست چاپ دیگر، اما به تازگی کتابی سه جلدی با عنوان تخت فولاد، یادمان تاریخی اصفهان به چاپ رسیده که به نوعی شاید متفاوت و یا کامل تر از دیگر کتاب ها باشد. این کتاب بخشی از تحقیقات گروه پژوهشی متون دوران اسلامی پژوهشکده زبان و گویش است که برروی این گورستان تاریخی انجام شده است.
به گفته گیلان فقیه میرزایی، مدیر گروه متون دوران اسلامی، در اجرای این طرح تحقیقاتی که از سال ۱۳۷۷ آغاز شده و هنوز ادامه دارد، به طور همزمان پژوهش به شکل کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته است. مطالعه متون تاریخی، جغرافیای تاریخی، تذکره رجال، دیوان شعرا، اسناد و مدارک و... ازجمله پژوهش های کتابخانه ای و کار بر روی تکایا و مقبره ها به ترتیب قدمت، تحلیل و تطبیق اطلاعات میدانی و تدوین گزارش جامع در هر زمینه، بخش میدانی پژوهش را شامل می شود. به گفته مدیر گروه دوران اسلامی، برنامه های دیگری نیز از سوی گروه متون دوران اسلامی درباره با تخت فولاد دنبال می شود. او ارائه طرح های پیشنهادی درباره ساماندهی این گورستان همچون یک موزه تاریخی، گزارش سنگ مزارهای مفقود شده، اطلاع رسانی به مقامات مسئول به منظور حفظ و جلوگیری از روند سریع تخریب تکایا، پیشنهاد برگزاری مراسم بزرگداشت و یادمان مشاهیر و انتشار آثار علمی این بزرگان، که اغلب در مجموعه های نسخ خطی پنهان مانده را از دیگر برنامه هایی برشمرد که ازسوی گروه متون دوران اسلامی دنبال می شود. بررسی تکایای این گورستان، از جنبه های معماری، تهیه نقشه (پلان، نما و مقطع)، محل قرار گرفتن قبور، بررسی نقوش، سیر تحول خط، کاتب، سنگتراش، پژوهش در احوال و آثار بزرگان و نخبگان علمی مدفون در آن و ویژگی های خاص تاریخی- فرهنگی این گورستان از دیگر موضوعات مورد پژوهش است.
دسته ها: ایرانگردی

دیدگاه خود را بنویسید

دیدگاه پس از تائید مدیریت منتشر می شود.